Verbinden met onze wortels in de Noordzee Delta

Read this in English

Het bezoek van Joe Brewer en Penny Heiple is de aanleiding voor een wederzijdse kennisuitwisseling en veldbezoeken op 13 oktober van Bioregional Learning Centre North Sea Delta aan het stroomgebied Zuid-Veluwe, waar Bioregional Weaving Labs actief is, gevolgd door de omgekeerde reis op 14 oktober. We maken een ronde door de Noordzeedelta langs de regio’s Groene Hart en Noord-Holland-Noord. Ook reist een delegatie vanuit het noorden van ons land naar Noord-Holland-Noord om meer te delen over hun initiatieven. Hier stemmen we ons ook af op het levende land. Dit keer ben ik niet de hoofdorganisator maar deelnemer, wat me de ruimte geeft om volop waar te nemen, te voelen en mee te doen.

De innerlijke groeikracht van de natuur eren

Gastvrouw Wil van der Salm deelt vervolgens het bezielende verhaal van de tuin om ons heen. Geboren op de naastgelegen boerderij trok ze op haar twintigste met haar man Henk liftend de wereld in. Maar toen het knechtenhuisje op het land van haar moeder vrijkwam, was één nacht genoeg om te beseffen dat ze hier nooit meer weg zou gaan. Hoewel haar moeder aanvankelijk dacht dat melkkoeien veel meer opbrachten dan bomen, kregen ze uiteindelijk toestemming om bomen te planten tot aan de verste uithoek van het weiland. Zesentwintig jaar lang lieten ze de natuur haar eigen weg zoeken. In plaats van de aarde om te spitten kozen ze voor permacultuur, inheemse boomsoorten, bodemherstel en een ongestoord toevluchtsoord voor wilde bijen. “Het is een paradijs geworden, simpelweg door de innerlijke groeikracht van de natuur zelf te respecteren,” deelt Wil met een stralende lach.

Een onmisbare pleisterplaats

Onverwacht word ik uitgenodigd om een persoonlijke herinnering met de kring te delen: hoe bijzonder het voor mij is om weer op deze plek te zijn. Afgelopen zomer, tijdens mijn ontdekkingstocht langs pioniers in de Noordzeedelta, zette ik mijn tentje op naast precies die houten tafel waar onze drie engelen nu aan zitten. Tussen de grazende schapen en het vogelgezang vond ik de rust om te landen, te tekenen en weer contact te maken met mezelf. Dat gevoel van stilte en thuiskomen was precies de reden waarom deze oertuin een onmisbare stop móest zijn op onze reis.

Dan roept het water. Achter schipper Gerard lopen we over het pad langs het gemaal en de ringvaart richting de boot, klaar om het landschap vanaf het water te ervaren.

Waterwegen, suikerbieten en het ochtendritueel van de polderzwemmers

Terwijl onze schuit zachtjes door het water glijdt richting boerderij ’t Geertje, opent Wim van Rijn het levende geheugen van het landschap. Hij staat naast Gerard, die aan het roer staat en ons tussen velden waterlelies door laveert. “Vroeger werd dit veenweidegebied niet ontsloten door wegen, maar door een stelsel van wateraders. Alles werd over water vervoerd. Dit was de belangrijkste vaarroute naar Zoetermeer, van oudsher bekend als het boterdorp.” Wim vertelt hoe nog niet eens zo lang geleden veevoer en suikerbietenpulp per schuit werden aangevoerd, waarna boeren het met kruiwagens uitlaadden om hun vee te voeren.

Waar je blik vroeger kilometers ver over boomloze polders kon dwalen met kerktorens aan de horizon, zie je nu struweel en moerasnatuur opkomen onder beheer van Staatsbosbeheer. Deze polder was ooit aangewezen voor zandwinning; gelukkig zijn die plannen tegengehouden, waardoor de open horizon bewaard bleef en er een overgangsgebied ontstond waar recreatie en ruige natuur elkaar ontmoeten.

Herinneren wat water met mijn wezen doet

Terwijl Wim vertelt, leun ik over de reling en laat ik mijn hand in het water zakken. In een oogwenk voel ik me terugkeren naar mijn kindertijd, toen ik steevast mijn hand in het water hield wanneer we voeren. Het is een plotselinge, heldere gewaarwording die me nog sterker met de stroming verbindt; een vergeten lichaamsherinnering die terugkeert en een diepere laag toevoegt aan hoe ik als jong meisje water ervoer. De temperatuur, het vloeibare glijden langs mijn huid en dat gevoel van een liefdevolle bedding wanneer ik zwom. Ik reik omlaag, pak een drijvend waterlelieblad en overhandig het ceremonieel aan Randy Tsai uit Taiwan.

Waterwegen die reiken tot Leiden

Bij de aanlegsteiger horen we over de traditie van de plaatselijke openwaterzwemmers, waar engel Connie er een van is. Deze bikkels duiken het hele jaar door om zeven uur ’s ochtends in het open water van de Geerpolder, zowel in de zwoele zomer als in de ijzige winter. Het is een ijskoude maar diep aardende verbinding met de polderwateren, die doorstromen tot aan Leiden.

Gemeenschapszin

Aan wal stappen vraagt de nodige behendigheid, omdat je flink omhoog moet stappen en balanceren over een smalle houten plank. Wanneer Lex uitglijdt, schiet de hele groep zonder aarzeling te hulp: iemand pakt een krukje voor de hoge opstap, een ander legt een bredere plank neer en weer anderen trekken de boot naar voren om de overstap te verkleinen. We blijken eens te meer een vanzelfsprekend zelforganiserende gemeenschap.

Een levend natuurbewustzijn doorgeven

Na een introductie over de Groene Hart Community en een ritueel waarin we onze intenties toevertrouwen aan het water zodat ze kunnen meestromen naar de Noordzee, vormen we een tableau vivant en leggen we het moment vast in een groepsportret (zie de kopfoto van dit artikel). Wim van Rijn leidt ons vervolgens rond over het boerenbedrijf, waar we zien hoe geiten worden gemolken en ambachtelijke kaas wordt gemaakt. De kern van Wims filosofie is hoe je als boer meervoudige functies verweeft met je land, waardoor verschillende inkomstenstromen ontstaan. Annelieke bedankt Wim hartelijk en benadrukt dat hij door het verzorgen van kinderfeestjes generaties kinderen uit de regio een blijvend respect voor de natuur heeft meegegeven. Velen in onze groep knikken instemmend; ze hebben hier zelf als kind rondgelopen of zagen hun eigen kinderen hier feestvieren.

Ecocommunities: Leven met een lichte voetafdruk

We laten de Zuid-Hollandse veenweiden achter ons en reizen noordwaarts naar het zand en de kustklei van Noord-Holland: ecocommunity LiberTerra in Koedijk, ontstaan vanuit de visie van Mieke Elzenga. We worden verwelkomd door Emmy en Henderieke Boersma. Bij de drempel van het buurthuis kwaakt een eigenzinnige eend. Ooit aangeschaft om tuinslakken in toom te houden, bleek deze eend totaal geen trek in slakken te hebben. Hij mocht desondanks blijven. Hij glijdt tevreden het water in en peddelt weg. Henderieke vertelt over de Nederlandse bodemlagen en de duinen, en deelt dat er 35 miljoen kubieke meter zand is aangevoerd om de duinen te verbreden, te verhogen en de kustlijn te versterken. Dat staat gelijk aan een duizelingwekkend aantal vrachtwagenritten. Mieke Elzenga deelt vervolgens het ontstaansverhaal van LiberTerra.

Het dwingt producenten juist voortdurend in stijgende uitgaven voor kunstmest, landbouwchemicaliën, zware machines en bankleningen, waardoor ze gevangen raken in een tredmolen van schuld. Terwijl de constante geldcirculatie het bruto binnenlands product (bbp) opdrijft, put het zowel de levende bodem als de agrarische gemeenschappen uit.

Meebewegen met de wijsheid van natuurlijke systemen

Joe deelt een treffend beeld uit Latijns-Amerika: “In stadsparken zie je gemeentewerkers die betaald worden om met bezems afgevallen bladeren weg te vegen, alsof de bosbodem een huiskamervloer is. Hun bedoeling is vlijtig, maar ze halen ongemerkt de gratis vruchtbaarheid en voeding weg waarmee de aarde zichzelf regenereert.” Wanneer we deze kringlopen verbreken, brokkelt de systeemgezondheid af. Remi-Armand haalt een uitspraak aan die wordt toegeschreven aan Einstein: je kunt een probleem niet oplossen met dezelfde manier van denken die het heeft veroorzaakt.

De realiteit van het boerenbestaan en het stikstofmoeras

Uit bijdragen van onze groep, waaronder verwijzingen naar praktische methoden zoals die van Wim Heppe, die pioniers helpt werken met beluchting, vitaal water en microbiologie in plaats van synthetische middelen, wordt duidelijk dat telers vaak klem zitten. Chemische inputs zijn onbetaalbaar geworden. In het publieke debat zit de situatie vast in een loopgravenstrijd: burgers tegen boeren, voedselproducenten tegen overheden, regelgeving tegen familietradities. Het wezenlijke inzicht is dat het overgrote deel van de boeren maar al te graag wil meebewegen. Ze bezitten diep vakmanschap, houden van hun vee en zijn verknocht aan hun land, maar verzuipen onder regeldruk en industriële verwachtingen. Wanneer we vertrekken vanuit het hart en vanuit wat vitaal is, ontstaat er ruimte voor werkelijke verandering. Met de aanzienlijke publieke middelen die klaarstaan voor gebiedsgerichte transitie is geld niet het werkelijke obstakel; de uitdaging ligt in het transformeren van onze manier van kijken.

De historische kracht van het polderen

Tot slot nodigt Mieke Joe uit om zijn observaties over de dag te delen. Hij weeft onze uren samen tot drie verhelderende lijnen:

Ten eerste, generaties die een ander pad durven kiezen: van landbouwmonoculturen omgevormd tot een overvloedig permacultuurparadijs in de tuin van Henk en Wil, tot het veelzijdige gemeenschapsbedrijf van boerderij ’t Geertje.

Ten tweede, samenwerking als fundament voor overleving: eeuwenlang dwong deze waterrijke delta menselijke gemeenschappen tot gedeelde verantwoordelijkheid. Als bewoners niet gezamenlijk dijken onderhielden of watergangen openhielden, konden ze simpelweg niet overleven. Dit vermogen tot wederkerigheid zit diep ingebakken in de klei en in de mensen.

Ten derde, de vanzelfsprekende reactie toen Lex uitgleed bij de bootsteiger: Joe zag hierin een levend voorbeeld van de deltacultuur. Toen Lex zijn evenwicht verloor, bedachten omstanders zonder leiding of overleg binnen vijf minuten drie opvolgende oplossingen om de overstap voor iedereen veilig te maken. “Is dat niet typisch Nederlands? We lossen het gewoon met elkaar op.”

De cirkel rondmaken: Helen en heel worden

Penny sluit onze binnensessie af met een zachte herinnering aan de kern van dit werk: weer verbinden. Het is geen truc of magie; het weerspiegelt hoe het leven bloeit zodra we stoppen met afbreken en opnieuw leren luisteren. Door nuchtere kennis te verbinden met intuïtief inzicht en de herinnering van het landschap weer toe te laten in ons hart, herstellen we niet alleen het water en de bodem, maar vinden we ook weer de heelheid binnen onze  gemeenschappen.

De eindbestemming: de kust van de Noordzee

Hoe kan onze pelgrimage door de Noordzeedelta anders eindigen dan aan de rand van de Noordzee zelf? We laten de auto’s achter en wandelen recht het hoge duin op om de ondergaande zon te begroeten. Onze timing is perfect. De avondlucht kleurt roze achter losse wolken, boven golven die breken op het strand. Onder die magische gloed vormen we een gesloten kring bij de vloedlijn. Anouk nodigt ons uit tot afstemming met de zee, verbindt onze lijn via voorouderlijke herinneringen met de godin Nehalennia, en overbrugt onze route van Tunesië naar Londen, waar Joe en Penny de volgende ochtend naartoe reizen.

De gedragen energie van de afgelopen drie dagen, volgend op onze reis door Tunesië, vindt een uitweg en de tranen stromen over mijn wangen. We hebben iets zeldzaams gedeeld. We voelen zo’n diepe verbondenheid met elkaar, met het land, met de rivieren en met de zee; de kring is compleet. Nadat we fruit uit Delft en Koedijk aan de golven hebben geschonken, sluit onze cirkel zich in een warme omhelzing aan het water. Hartverwarmend, aardend, teder, heilig en oeroud; het raakt aan dimensies waar alledaagse woorden tekortschieten.

Ik geef Joe een traditionele Hollandse boerenzakdoek, die hij meteen om zijn hoofd knoopt. Daarna gaan we samen aan tafel. De reis is voltooid en vraagt om niets meer, behalve onze toewijding om zij aan zij verder te bouwen. Er is een diep fundament gelegd.