Welkom in de Noordzee Delta, leven in het sediment

Read this in English

De Eemlandhoeve in Bunschoten is al bijna veertig jaar een voorbeeld in ons land als plek van biodiversiteit en ecologisch boeren. Niet voor niets is dit de locatie waar bijna honderd mensen uit heel Europa (Noorwegen, Denemarken en Finland tot Zwitserland, Italië en het Verenigd Koninkrijk) samenkomen. Er zijn zelfs mensen uit Canada en Taiwan. Een groot deel van de Nederlandse organisaties die iets met regeneratie doen, zijn ook aanwezig. Eregasten zijn Joe Brewer en Penny Heiple van de Design School for Regenerating Earth die uit Colombia zijn overgevlogen en op een tour zijn van de Mediterranean (Tunesië) en via het stroomgebied van de Garonne (Franrijk) en Leuven (België) nu ook de North Sea Delta aandoen.

I dream a ship
and fill it with flowers

to cross the sea
between the lands we belong to

the sea unites us
in our care for the rivers

in carrying seeds
from shore to shore

to cross the sea
and meet you midway

Katja Po

Er zijn ook twee mysterieuze gasten, omroeper Lex Hupe en nar Floris Koot. Zij komen uit een bioregio waar nog niemand ooit is geweest en uit een tijd dat niemand kent. Omroeper Lex leest een prachtige tekst voor over hoop. Een bewerking van Václav Havel (links).  

De nar Floris, laat ons elkaar serieus in de ogen kijken. Daarna minder serieus en inderdaad: als onze ogen stralen en we ons openstellen naar een ander, kunnen we echt verbinding maken. De toon is gezet. We kunnen aan de slag met elkaar! 

Eeuwenoude getijdenkwelder en de Eemlandhoeve

Ik vertel over de Eemvallei en neem de deelnemers mee in het levende geheugen van het landschap. We zijn niet zomaar op een boerderij, maar op het kruispunt van de Pleistocene stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe, uitkijkend over polder Arkemheen. Een eeuwenoude getijdenkwelder die tot de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 regelmatig werd overstroomd door de toenmalige Zuiderzee. Jan Huijgen, de boer/filosoof van de Eemlandhoeve, vult het verhaal aan met zijn visie op landbouw en de totstandkoming van de Eemlandhoeve, waar nu behalve koeien, schapen, kippen, geiten, ganzen en eenden, ook een grote tuinderij, een natuurobservatorium (ook kapel genoemd), een imkerij, een wellnesscenter, kantoren, een dagbesteding voor ouderen, een conferentiecentrum, restaurant en winkel zijn. De bomen zijn hoog en de struiken dicht geworden in de afgelopen veertig jaar, waardoor vele diersoorten er hun thuis gevonden hebben, met als gevolg een prachtige inheemse biodiversiteit.

Foto: Divia Nandini Rodriguez

Immersive walk: onderdompeling in landschap en natuur

Om de deelnemers echt te laten landen in de locatie en in zichzelf, hebben we een immersive walk gedaan langs verschillende stations, waarbij we ons verbonden met het land, de geuren, geluiden en beelden, oefeningen deden met hun eigen lichaam, begeleid door jongeren Wouter van Bronkhorst, Lotje Beernink en Divia Nandini Rodriguez. Zelf verbond ik de deelnemers bij een station met de gevolgen van kolonialisme, niet alleen in Tunesië, maar ook vanuit Nederland in Indonesië en de Caribische eilanden. Het voorlezen van een deel van het boekje van Elyes Mkacher, raakte een ieder diep. Gedurende twee minuten viel er een diepe, collectieve stilte over het veld. Het was een van de meest verstilde en helende momenten van de dag: de zwaarte van de geschiedenis werd niet weggestopt, maar in verbinding doorleefd. Deelneemster Ghalia Naseer, deelde spontaan een gedicht over kolonialisme dat dat gevoel nog meer versterkte:

Annelieke Verkerk heeft aan de wieg van deze dag gestaan: dankzij haar is de samenwerking tussen de Design School for Regenerating Earth, Bioregional Weaving Labs, R3.0 en BLC North Sea Delta tot stand gekomen. Vanuit een diep geworteld en spiritueel bewustzijn kan Annelieke delen hoe het water ons heeft gevormd. Ze legt meer uit over bioregionale regeneratie en laat kaarten zien van de stroomgebieden van de Middellandse Zee en van de Noordzee. Het slaat in als een bom: als je ziet hoe de landschappen rond een zee zijn georganiseerd door de natuur, begrijp je opeens hoe je je deel voelde van iets wat groter was dan de landsgrenzen die door mensen zijn bedacht. Het is je deel voelen van een heel stroomgebied of zelfs een delta: de Noordzee Delta. Met deze eye opener (of is het een heart opener?) legt Annelieke de bedding voor de keynote van Joe Brewer.

Bioregional Learning Centre North Sea Delta

Met de stroomgebieden van de Noordzee op het scherm achter ons, droeg Annelieke hier symbolisch de microfoon aan mij over. Van de zorgvuldige voorbereiding naar het samen realiseren van deze inspirerende dag. Als één van de trekkers van het Bioregional Learning Centre North Sea Delta, in het Nederlands: Proeftuin voor Transitieversnelling, vertel ik over wat we als team de afgelopen jaren hebben neergezet n wat we de komende jaren gaan doen. Ik deel ook hoe we samenwerken, we zijn namelijk geen NGO, maar een Brongenootschap. Als mensen van de lage landen leven wij niet op starre rotsgrond, maar op zacht, bewegend sediment. Alles stroomt en verschuift met de seizoenen en het getij mee. Als je leeft op sediment, breken strakke bureaucratische systemen vanzelf. Wat we nodig hebben is vloeibaarheid, wederzijds vertrouwen en een diepe verbinding met de bron.

Relatie brein, embodied psychology en ecospiritualiteit

Ik ben bij één workshop: de workshop die Joe Brewer geeft. Joe Brewer gaat tijdens zijn workshop in op de relatie tussen ons brein, embodied psychology en ecospiritualiteit. Puttend uit zijn achtergrond in de cognitieve taalkunde legt Joe uit dat we eeuwenlang hebben geleerd om te leven alsof we een wandelend hoofd zijn, losgeknipt van ons lijf en losgeknipt van de aarde. Verwijzend naar het pionierswerk The Embodied Mind (Varela & Rosch) laat hij zien dat onze geest geen losstaand computerbrein is, maar onlosmakelijk verbonden is met ons lichaam én de leefomgeving waarin we zijn geëvolueerd. Zelfs een eencellige heeft een ‘mind’: het verlangen om te leven en doelgericht te reageren op zijn omgeving (autopoiesis).

Een bioregio is net zo’n levend, zelfregulerend geheel. De wezenlijke vraag voor bioregionale organisaties is niet: hoe organiseren wij het landschap?, maar: hoe organiseert het landschap ons? Joe legt bloot waarom mensen zo vaak vluchten in spreadsheets en abstracte praatjes: zodra je je zintuigen werkelijk opent voor het landschap, voel je direct de rouw van wat er verloren gaat. Echte regeneratie vraagt dat we eerst getuige durven zijn van die pijn (witnessing). Pas ná de rouw ontstaat de innerlijke rust om weer echt af te stemmen op wat de plek fluistert.

Wij zijn het verhaal dat het landschap vertelt

Het mooiste inzicht dat ik meeneem uit zijn workshop is een subtiele draai in perspectief. We denken vaak dat wij als pioniers het verhaal van ons landschap moeten vertellen. Maar Joe draait het om: wij vertellen niet het verhaal van de plek; wij zijn het verhaal dat de plek vertelt. Zonder het water van de Eem, zonder de klei en het zand onder onze voeten, zonder de zuurstof van de bomen om ons heen, zou onze stem niet eens bestaan. We zíjn de aarde die door ons heen spreekt. En precies daar, in die diepe ecospiritualiteit die met beide benen in de klei staat, begint ons werkelijke werk.

Annelieke en ik vullen aan dat radicale samenwerking de enige optie is om gezamenlijk verder te komen. Ons advies is dan ook: blijven uitnodigen en de verbinding blijven zoeken, ook al is het soms moeilijk om af te stemmen of krijg je geen antwoord. Volhouden, soms lukt het zelfs.

Hospicing: compassie en liefde

De mooiste afsluitende vraag van Ralph Thurm geeft bodem voor een prachtige afsluiting: hoe kunnen we hospice zijn voor de oude wereld die niet zal blijven bestaan? (Zie two loop model)  Als antwoord deelt Joe een emotioneel moment uit zijn leven, toen zijn moeder stierf. Hij wist dat ze zou sterven en zij ook. Ze kon niet meer spreken, maar ze hadden oogcontact. Hij keek in haar ogen, wetend dat ze er nog was, maar ook wetend dat het niet lang meer zou duren. En met deze compassie en liefde kunnen we ook kijken naar de oude wereld. We kunnen oordelen, we kunnen ertegen vechten, maar daar heeft niemand iets aan. Het enige dat we kunnen doen, is ons afvragen: wat zou de liefde doen?

De Noordzee: het gedeelde bekken

Met dit prachtige einde, is het moment van afsluiten aangebroken. Na de veldbezoeken op 13 en 14 oktober in Nederland gaan Joe, Penny en Annelieke de Noordzee oversteken naar Londen, naar het stroomgebied van de Theems. Ik geef het symbolische stokje door aan Annelieke in de vorm van een kaart met het gedicht van Katja Po, omdat Nederland immers ook gescheiden wordt door de Noorzee van Groot-Brittannië. Of is de Noordzee het het gedeelde bekken waarin zowel de Schelde, Eem, Maas, Rijn als de Theems samenkomen?

Moe, geïnspireerd en met het hart vol nieuwe vriendschappen sluiten we deze eerste dag af. Begeleid door nar Floris, creëren we zingend in verschillende tonen een prachtig harmonieus moment. Waarna omroeper Lex alle jongeren onder de 30 bij elkaar roept en hen de aardbol overhandigt omdat zij ons werk én de aarde verder mogen dragen.

Diep geworteld in de klei en het sediment van de Eemlandhoeve, en klaar voor field trips de volgende twee dagen door het landschap van de Noordzee Delta, keer ik huiswaarts. Met alleen maar dankbaarheid en verbondenheid, wetend dat we vandaag geschiedenis hebben geschreven.