English: scroll down

Als ik wakker word, zijn mijn tentgenotes al op. Het kamp baadt nog in volkomen rust. Zachtjes sta ik op; in de verte zie ik mijn drie metgezellen ieder in een andere richting naar de horizon wandelen. Die gloeit al zacht oranje: de belofte van een nieuwe zonsopgang.

Terwijl de mannen van het kamp al druk in de weer zijn, kruipen de andere reisgenoten een voor een hun tent uit. We genieten gezamenlijk van het ochtendlicht en wachten op het verse brood dat in het hete zand ligt te bakken. Om de tijd te doden maakt Hadi vergankelijke kunstwerken in het zand, terwijl Joe een verbluffend mooie zandbrug met een tunnel eronder bouwt. Als ik Joe vraag naar zijn intentie achter het bouwwerk, antwoordt hij ontwapenend: “I wanted to play with sand.”

Verwonderde kinderogen

Het klinkt in eerste instantie eenvoudig, maar er schuilt een diepere laag onder. Ik merk op dat veel volwassenen verleren hoe ze moeten spelen, open en nieuwsgierig moeten zijn en simpelweg van het leven mogen genieten. Joe deelt daarop een kwetsbaar moment uit zijn verleden: een donkere periode van depressie door collapse awareness. Pas toen zijn dochter werd geboren en hij de aarde opnieuw door haar verwonderde kinderogen zag, leerde hij weer spelen en schoonheid ontwaren. “Als grootmoeder mag je dat gelukkig nóg een keer meemaken,” lach ik, “maar dan puur de lusten en niet de lasten!” Glimlachend lopen we naar de oude man die het dampende zandbrood uitdeelt.

Modderplassen in de Sahara

Na het ontbijt pakken we de spullen bij elkaar. De kampeerplek wordt brandschoon achtergelaten: alles gaat mee, en drie zakken met plastic en drinkpakken worden ter plekke verbrand. Hasan heeft tijdens het stoeien met de zevenjarige Stefan zijn enkel bezeerd. Gelukkig heeft Davida, die manueel therapeut is, zijn voet vakkundig behandeld, maar hij mag uit voorzorg op de kameel plaatsnemen.

Terwijl de karavaan achter de zandduinen verdwijnt, stappen wij vier dames in de gereedstaande terreinwagens. De terugrit is bizar. Door de zeldzame buien van gisteren zijn enorme, diepe waterplassen ontstaan. De chauffeur stuurt er behendig doorheen; het modderige water spat metershoog op, tot ver over de motorkap. Mensen reizen naar het zuiden om de regen te ontvluchten, maar wij treffen plensbuien in de Sahara, een voelbare herinnering aan een ontregeld klimaat.

Bij het basiskamp Camp Les Insolites spoelen we onder een heerlijke douche het zand van ons af. Terwijl we in het café bijkomen, komt Hadi plotseling binnenwandelen. Hij is voor de hele troep uitgelopen: een stevige wandeling in de volle woestijnzon, waarmee hij net genoeg tijd wint om ook nog even onder de douche te springen.

De vergeten telefoon en het dadelveld

Wanneer iedereen verzameld is, stappen we in de bus om te vertrekken. Althans, dat is het plan. Als we de oprijlaan afgereden zijn, onstaat er pllotseling lichte paniek: Youssef is zijn telefoon kwijt. Tassen worden binnenstebuiten gekeerd, stoelen nagekeken en het kamp uitgekamd. Stefan ziet zijn kans schoon om aan het stilzitten te ontsnappen en verdwijnt vrolijk tussen de dadelpalmen om verse vruchten te plukken.

Uiteindelijk stapt Youssef met een grote glimlach de bus weer in: het toestel lag gewoon in het douchegebouw. Hij had eerder al lachend verteld dat zijn familie hem gekscherend ‘Youssef Forgetful’ noemt, geheel terecht, zo blijkt maar weer. Opgelucht sluiten de busdeuren en trekken we op. Tot er opeens een blond krullend koppie vanuit de palmen op de weg af stormt: we zijn Stefan vergeten! Stefan maalt er niet om. Behendig wipt hij naar binnen en deelt trots zijn zelfgeplukte dadels uit aan de reizigers.

Groene dromen en loslaten in Douz

Onderweg en tijdens de lunch in de oasestad Douz delen we onze reflecties op de woestijn. Ik vraag Denis of zijn vraag, of de Sahara ooit weer groen wil worden, is beantwoord. Hij knikt volmondig ja. Hij ziet voor zich hoe de uitgedroogde rivieren vanaf het zuidelijke Atlasgebergte opnieuw gevoed kunnen worden om uit te monden in Chott el Djerid, het reusachtige droogstaande bekken in Centraal-Tunesië. Historisch gezien klopt zijn gevoel met de geologische realiteit: tienduizenden jaren geleden, tijdens de zogeheten Groene Sahara-periodes, was dit bekken geen zoute woestijnvlakte maar een gigantisch prehistorisch zoetwatermeer (het Megameer van Fezzan of het oude Tritonmeer), gevoed door machtige rivieren vanaf de bergketens.

Denis vertelt dat hij over dit regeneratieve toekomstbeeld zat te peinzen in de bus. Toen hij opkeek, zag hij langs de weg zomaar een bord staan met de tekst: ‘You can do it’. Midden in een Arabisch- en Franssprekend land raakte die Engelse boodschap hem recht in het hart. “Nou,” grap ik, “dan moet je binnenkort maar weer verhuizen, dit keer naar Tunesië!”

Leaving pain in the Sahara

Ook bij Ellis komt er iets dieps los. Denis vroeg haar vanmorgen naar haar dromen. Ze hield het eerst voor zich, maar de rauwe stilte van de Sahara blijkt een spiegel te zijn geweest voor de emotionele pijn van de afgelopen maanden. Terwijl de herinneringen opwellen en een reisgenoot troostend haar handen vasthoudt, stromen de tranen vrijuit. De zwaarte mag hier blijven, opgenomen door het zand. Opgelucht en merkbaar lichter droogt ze haar tranen; ze kan haar reis met hernieuwde ruimte voortzetten.

Zoutkristallen op Chott el Djerid

Na de lunch koerst de bus richting Chott el Djerid, de immense, glinsterende zoutvlakte. Aan de ene kant van de verhoogde weg liggen bassins voor zoutwinning, aan de andere kant lopen we een pad af naar plekken waar nog een laagje water staat. We waden er met onze blote voeten in. “Zout water werkt helend!” roept Hasan enthousiast, waarop ik lachend vraag of zijn verzwikte enkel nu spontaan genezen is. Vanaf de overkant klinkt luid gelach: Hadi en Boulos zijn met een flinke aanloop zó over het water gesprongen.

Denis tuurt over de oneindige vlakte naar de kale, rotsachtige heuvels in de verte. De schaduwen van de overdrijvende wolken werpen donkere patronen op de hellingen, precies alsof er weelderige bossen op de bergen groeien. Eenmaal terug in de bus laat Jane haar vondsten zien: een tas vol gigantische, schitterende zoutkristallen, waarvan we allemaal een handjevol meekrijgen als aandenken.

Van het zand naar het zwembad

We rijden de oasestad Tozeur binnen en strijken neer bij een oase van comfort: een sfeervol hotel met royale kamers, een weelderige tuin en een helderblauw zwembad. Terwijl velen direct het verkoelende water in duiken, nestel ik me op een stoel met een stabiele wifiverbinding om de afgelopen dagen in verhalen te vangen.

Rond half acht verzamelt de groep zich op het hoge terras dat uitkijkt over het zwembad. In de zwoele avondlucht reflecteren we op de tocht, waarna we aanschuiven bij een vorstelijk dinerbuffet vol verse salades, vis, stoofvlees, couscous en een kleurrijke parade aan gebakjes en zoete watermeloen.

Het contrast met de afgelopen nacht kan niet groter zijn: een zacht bed, airconditioning en een eigen badkamer in plaats van een slaapmatje tussen het stuifzand. Een dag die begon met spelen in het zand en eindigde aan het water; een reis die ons telkens weer herinnert aan de kracht van verwondering, het belang van loslaten en de onmisbare rol van water voor al het leven.

* – * – *

This is the English version of this article:

​Playing in the sand and healing water

Day 6 of the bioregional journey through Tunisia with a group of people from five continents and four women of the bioregional learning centre North Sea Delta: from the Sahara to Chott el Jerid

When I wake up, my tentmates are already awake. The camp still rests in complete silence. Quietly, I stand up; in the distance, I see my three companions walking in different directions toward the horizon. It is already glowing a soft orange: the promise of a new sunrise.

While the camp crew are already bustling about, the other travellers emerge from their tents one by one. Together, we take in the morning light and wait for the fresh bread baking in the hot sand. To pass the time, Hadi crafts fleeting artworks in the sand, while Joe builds a stunningly beautiful sand bridge complete with a tunnel beneath it. When I ask Joe about the intention behind his creation, he replies disarmingly: “I wanted to play with sand.”

Wonder Through a Child’s Eyes

It sounds simple at first, but there is a deeper layer underneath. I remark that many adults forget how to play, how to stay open and curious, and simply how to enjoy life. Joe then shares a vulnerable moment from his past: a dark period of depression brought on by collapse awareness. It was only when his daughter was born, and he began seeing the world afresh through her wondering eyes, that he learned to play again and perceive beauty. “As a grandmother, you get to experience that all over again,” I laugh, “only with all the joy and none of the burdens!” Smiling, we walk over to the elder who is handing out the steaming sand bread.

Mud Puddles in the Sahara

After breakfast, we pack our things together. The campsite is left spotless: everything is packed out, and three bags of plastic and beverage cartons are burned on site. During a playful wrestle with seven-year-old Stefan, Hasan hurt his ankle. Fortunately, Davida, who is a manual therapist, treated his foot expertly, but as a precaution he is given a seat on a camel.

As the caravan disappears behind the sand dunes, we four women climb into the waiting off-road vehicles. The drive back is surreal. Yesterday’s rare downpours have left behind massive, deep pools of water. The driver navigates through them deftly, sending muddy water splashing high into the air, well over the bonnet. People usually travel south to escape the rain while camping, yet here we are meeting torrential downpours in the Sahara—a tangible reminder of a disrupted climate.

Back at the base camp, Camp Les Insolites, a wonderful shower washes away the desert sand. While we unwind in the café, Hadi suddenly strolls in. He walked ahead of the entire group: a brisk trek in the full desert sun, which earned him just enough time to jump under the shower as well.

The Forgotten Phone and the Palm Grove

Once everyone has assembled, we board the coach to depart. At least, that is the plan. Just as we pull out of the driveway, a sudden wave of mild panic breaks out: Youssef has lost his phone. Bags are turned inside out, seats are inspected, and the camp is scoured from top to bottom. Stefan seizes the opportunity to escape sitting still and happily vanishes among the date palms to pick fresh fruit.

Eventually, Youssef climbs back onto the coach with a broad grin: the phone was simply lying in the shower block. He had mentioned earlier with a laugh that his family teasingly calls him ‘Youssef Forgetful,’ and it turns out not without good reason. Relieved, the coach doors shut, and we set off. Suddenly, a little blond, curly head comes sprinting out from the palms toward the road: we forgot Stefan! Stefan does not mind in the least. He hops aboard nimbly and proudly hands out his freshly picked dates to the passengers.

Green Dreams and Letting Go in Douz

En route and during lunch in the oasis town of Douz, we share our reflections on the desert. I ask Denis whether his question—of whether the Sahara wants to become green again—has been answered. He nods wholeheartedly. He envisions the dry river systems descending from the southern Atlas Mountains being replenished, once again flowing into Chott el Djerid, the colossal dry basin in central Tunisia. Historically, his intuition aligns with geological reality: tens of thousands of years ago, during the Green Sahara periods, this basin was not a parched salt flat, but a gargantuan prehistoric freshwater lake (the Megalake Chad or Lake Megachad/Lake Fezzan systems and the ancient Lake Tritonis), fed by mighty rivers from the mountain ridges.

Denis explains that he was pondering this regenerative future while gazing out the coach window. When he looked up, he saw a roadside sign that simply read: ‘You can do it.’ In an Arabic- and French-speaking country, that English message struck him right in the heart. “Well,” I joke, “sounds like you will have to move again soon, this time to Tunisia!”

Leaving Pain in the Sahara

Something profound surfaces for Ellis as well. Denis had asked her this morning about her dreams. At first, she kept it to herself, but the raw stillness of the Sahara turned out to be a mirror reflecting the emotional pain of recent months. As the memories well up and a fellow traveller comfortingly holds her hands, the tears flow freely. The weight can stay right here, absorbed by the sand. Relieved and noticeably lighter, she dries her tears; she can now continue her journey with newfound space within.

Salt Crystals on Chott el Djerid

After lunch, the coach heads toward Chott el Djerid, the vast, shimmering salt flat. On one side of the raised causeway lie salt extraction pans; on the other, we follow a path down to patches where a shallow layer of water still rests. We wade into it with our bare feet. “Salt water is healing!” Hasan calls out enthusiastically, prompting me to ask with a smile whether his sprained ankle has now miraculously recovered. Bursts of laughter ring out from across the water: Hadi and Boulos took a running leap and cleared the stream in a single bound.

Denis gazes across the boundless plain toward the barren, stony hills in the distance. The shadows of drifting clouds cast dark patches across the slopes, looking precisely as though lush forests were growing on the mountainsides. Back on the coach, Jane displays her treasures: a bag full of enormous, glistening salt crystals, of which we all receive a handful as a keepsake.

From Sand to the Pool

We drive into the oasis city of Tozeur and arrive at a haven of comfort: a charming hotel featuring generous rooms, a lush garden, and a clear blue swimming pool. While many dive straight into the refreshing water, I settle into a chair with a stable Wi-Fi connection to weave the past few days into stories.

Around half past seven, the group gathers on the upper terrace overlooking the pool. In the balmy evening air, we reflect on our journey before sitting down to a feast of a dinner buffet brimming with fresh salads, fish, braised meats, couscous, and a vibrant array of pastries and sweet watermelon.

The contrast with the night before could hardly be greater: a soft bed, air conditioning, and an en-suite bathroom in place of a thin mat laid out on shifting sands. A day that began with playing in the sand and drew to a close beside the water; a journey that continually reminds us of the power of wonder, the necessity of letting go, and the indispensable gift of water for all life.